భారతీయ విమానయాన రంగంలో “రారాజు”గా వెలుగొందుతున్న ఇండిగో (IndiGo) సంస్థ ఇటీవల ఎదుర్కొన్న సంక్షోభం ఒకే సంస్థ చేతిలో మార్కెట్ కేంద్రీకృతమైతే జరిగే అనర్థాలను తెలియజేసింది. పైలట్ల కొరత, కొత్త నిబంధనల (FDTL) అమలులో వైఫల్యం కారణంగా ఇండిగో వందలాది విమానాలను రద్దు చేయాల్సి వచ్చింది. ఇది కేవలం ఒక సంస్థ సమస్య కాదు. ఇది దేశవ్యాప్తంగా ప్రయాణికులను ఇబ్బందులకు గురిచేసి, విమానయాన వ్యవస్థలోని డొల్లతనాన్ని బయటపెట్టింది. ఈ నేపథ్యంలో విమానయాన రంగంలో గుత్తాధిపత్యం (Monopoly) వల్ల కలిగే లాభనష్టాలను ప్రస్తుత పరిణామాల నేపథ్యంలో విశ్లేషించుకుని జాగ్రత్తపడాల్సిన అవసరం ఉంది.
ప్రస్తుతం భారతీయ విమానయాన మార్కెట్లో ఇండిగో వాటా సుమారు 65.6%ఉంది. దీనికి సమీప పోటీదారుగా ఉన్న టాటా గ్రూప్ (ఎయిర్ ఇండియా, విస్తారా) వాటా 26% లోపే ఉంది.
గుత్తాధిపత్యం తెచ్చే ప్రమాదాలు:-
- వ్యవస్థ స్తంభించిపోవడం (Single Point of Failure): ఏదైనా రంగంలో ఒకే సంస్థకు భారీ వాటా ఉన్నప్పుడు, ఆ సంస్థలో వచ్చే చిన్న సమస్య కూడా మొత్తం వ్యవస్థను కుప్పకూల్చుతుంది. ఇండిగో విమానాలు రద్దయినప్పుడు, ప్రయాణికులకు మరో ప్రత్యామ్నాయం లేకపోయింది. ఫలితంగా దేశవ్యాప్తంగా విమాన ప్రయాణ వ్యవస్థ స్తంభించిపోయింది.
- ధరల నియంత్రణ లేకపోవడం: పోటీ లేనప్పుడు లేదా తక్కువగా ఉన్నప్పుడు విమాన టిక్కెట్ల ధరలు నియంత్రణలో ఉండవు. ఇండిగో సంక్షోభం సమయంలో ఇతర విమానాల్లో టిక్కెట్ల ధరలు (Spot Fares) 300% నుండి 400% వరకు పెరిగాయని నివేదికలు చెబుతున్నాయి. ప్రత్యామ్నాయాలు లేకపోవడంతో ప్రయాణికులు అనివార్యంగా అధిక ధరలు చెల్లించాల్సి వచ్చింది.
- సేవా నాణ్యతలో లోపం: పోటీ ఉన్నప్పుడే సంస్థలు ప్రయాణికులను ఆకట్టుకోవడానికి మెరుగైన సేవలు అందిస్తాయి. కానీ మార్కెట్ ఒకే సంస్థ గుప్పిట్లో ఉంటే, నాణ్యత గురించి పట్టింపు తగ్గుతుంది. ఆలస్యాలు, రద్దులు, సిబ్బంది ప్రవర్తన వంటి విషయాల్లో జవాబుదారీతనం లోపించే ప్రమాదం ఉంది.
భారీ సంస్థల వల్ల ప్రయోజనాలు ఉన్నాయా?
గుత్తాధిపత్యం ప్రమాదకరమే అయినప్పటికీ ఇండిగో వంటి భారీ సంస్థల వల్ల కొన్ని సానుకూల అంశాలు కూడా ఉన్నాయి:
- విస్తృతమైన కనెక్టివిటీ: పెద్ద సంస్థలు తమ నెట్వర్క్ సామర్థ్యంతో చిన్న పట్టణాలకు కూడా విమాన సర్వీసులను నడపగలవు. సుమారు 1,131 రూట్లలో 737 రూట్లలో కేవలం ఒక్క ఆపరేటర్ మాత్రమే సేవలు అందిస్తున్నారు, ఇందులో ఇండిగో వాటా గణనీయంగా ఉంది. ఇది దేశంలో విమానయాన విస్తరణకు దోహదపడింది.
- ఆర్థిక సుస్థిరత:- గతంలో కింగ్ఫిషర్, జెట్ ఎయిర్వేస్, గో ఫస్ట్ వంటి సంస్థలు ఆర్థిక ఇబ్బందులతో మూతపడ్డాయి. వాటితో పోలిస్తే, ఇండిగో తన “కాస్ట్ ఎఫిషియెన్సీ” (తక్కువ ఖర్చుతో నిర్వహణ) మోడల్ ద్వారా లాభాలను ఆర్జిస్తూ, పరిశ్రమకు ఒక స్థాయి స్థిరత్వాన్ని అందించింది.
ఇండిగో ప్రస్తుత సంక్షోభం మనకు నేర్పిన పాఠం ఏంటంటే—”ఏకఛత్రాధిపత్యం వినియోగదారుడికి ఎప్పుడూ క్షేమకరం కాదు”. ఒక సంస్థ ఎంత సమర్థవంతంగా పనిచేసినా, దానిపైనే దేశం మొత్తం ఆధారపడటం ప్రమాదకరం.
ఆరోగ్యకరమైన పోటీ ఉంటేనే ధరలు అదుపులో ఉంటాయి. సేవలు మెరుగుపడతాయి. ప్రభుత్వం, నియంత్రణ సంస్థలు (DGCA) చిన్న సంస్థలను ప్రోత్సహించడం ద్వారా, పెద్ద సంస్థల నిర్వహణలో లోపాలను సరిదిద్దడం ద్వారా మార్కెట్లో సమతుల్యతను కాపాడాల్సిన అవసరం ఎంతైనా ఉంది.
 అమలులో వైఫల్యం కారణంగా ఇండిగో వందలాది విమానాలను రద్దు చేయాల్సి వచ్చింది. ఇది కేవలం ఒక సంస్థ సమస్య కాదు.){kind=link}